Ga naar inhoud

Over hem

De Verklaring van Oradea van 1918

Hoe de verklaring van zelfbeschikking van de Roemenen werd opgesteld en waarom de voorlezing ervan in het Parlement belangrijk was.

In oktober 1918 kwam het bestuur van de Roemeense Nationale Partij samen in Oradea en nam een verklaring aan over het recht van de Roemenen in Transsylvanië en de Hongaarse delen van de monarchie om hun eigen toekomst te bepalen. Vasile Goldiș nam deel aan het opstellen ervan. Enkele dagen later las Alexandru Vaida-Voevod het document voor in het parlement van Boedapest. Tussen deze twee momenten vond de transitie plaats van een partijstandpunt naar een politieke daad die openbaar werd gemaakt in de hoofdstad van de staat.

Een herfst waarin het politieke kader veranderde

De Eerste Wereldoorlog naderde zijn einde, en Oostenrijk-Hongarije verkeerde in een diepe crisis. Voor de Roemenen die werden vertegenwoordigd door de Roemeense Nationale Partij, kregen de eisen die jarenlang binnen het dualistische systeem waren geuit een nieuwe betekenis. Het ging niet meer alleen om het verkrijgen van rechten binnen het bestaande kader. De vraag werd wie de autoriteit had om over de toekomst van de gemeenschap te beslissen.

De Verklaring van Oradea antwoordde op deze verandering. Zij beriep zich op de zelfbeschikking van de Roemeense natie, in een politieke taal die steeds meer circuleerde in het Europa van 1918. Het moet niet als een geïsoleerde daad worden gelezen. Het was het resultaat van parlementaire ervaring, van de debatten binnen de partij en van de snelle verandering van de machtsverhoudingen in de monarchie.

De datum van het document verschijnt soms in verschillende vormen omdat de bronnen zowel de oude als de nieuwe kalender gebruiken. Het referentiepunt dat in veel samenvattingen wordt gebruikt is 12 oktober 1918 voor de bijeenkomst in Oradea en 18 oktober voor de lezing in het parlement. Wanneer een historische tekst ook de andere datum weergeeft, is het nuttig om de kalenderconventie te controleren voordat men aanneemt dat er twee verklaringen bestaan.

De verschillende rollen van Goldiș en Vaida-Voevod

De geschiedenis van het document wordt soms samengevat met één naam. Een nauwkeurigere beschrijving maakt onderscheid tussen degenen die de tekst hebben voorbereid, de instantie die deze heeft aangenomen en de afgevaardigde die deze publiekelijk heeft voorgelezen. Goldiș speelde een rol bij de opmaak. Het Uitvoerend Comité van de Roemeense Nationale Partij nam de verklaring aan. Alexandru Vaida-Voevod gaf er in het Parlement van Boedapest uiting aan.

Deze verdeling vermindert de rol van geen van allen. Integendeel, het toont hoe de Roemeense politieke leiding functioneerde: documenten werden collectief besproken, waarna een vertegenwoordiger ze verdedigde in een institutioneel kader. Goldiș, met zijn ervaring als professor, publicist en voormalig afgevaardigde, was voorbereid om een tekst met kracht van argument op te stellen. Vaida-Voevod had de parlementaire tribune om het bekend te maken.

De verklaring stelde dat een parlementaire meerderheid niet in plaats van de Roemeense natie kon beslissen. Het draaide om de erkenning van een collectief politiek subject. Dit idee zou centraal staan in de acties van november, toen de Centrale Roemeense Nationale Raad de overdracht van bevoegdheden vroeg en een representatieve vergadering bijeenriep.

Van Oradea tot Arad

Aan het eind van oktober 1918 werd de Centrale Roemeense Nationale Raad gevormd, met vertegenwoordigers van de Roemeense Nationale Partij en de Roemeense sociaaldemocraten. Goldiș werd een van de leden. Het orgaan werkte in Arad en ging van de principiële verklaring naar concrete acties: het organiseren van lokale raden, het handhaven van de orde en het onderhouden van relaties met de regering in Boedapest.

In november, de nota die aan de Hongaarse regering werd gestuurd, vroeg de overdracht van politieke en administratieve macht in de betreffende gebieden. Goldiș heeft de tekst opgesteld. Als de verklaring van Oradea het recht om te beslissen aankondigde, vroeg de nota van Arad om institutionele gevolgen van dat recht. Er is een belangrijk verschil tussen een programma en de uitoefening ervan.

De onderhandelingen met de delegatie onder leiding van Oszkár Jászi leidden niet tot erkenning van de Roemeense eis voor zelfbeschikking. Op dat moment koos het Roemeense leiderschap voor het bijeenroepen van de Grote Nationale Vergadering van Alba Iulia. Deze zou besluitvorming een representatief kader geven. De daar aangenomen resolutie overtrof de verklaring van Oradea qua inhoud en politiek effect, maar kan niet begrepen worden zonder de eerste stap.

Hoe kan de verklaring vandaag gelezen worden

Het document toont een overgangsmoment. Het is nog steeds opgesteld door een partij die had geopereerd binnen het parlementaire systeem van de monarchie, maar baseert zijn verzoek op het recht van een gemeenschap om uit de logica van dat systeem te stappen. Daarom heeft de lezing ervan in het Parlementsgebouw van Boedapest een bijzondere kracht: de bewering van zelfbeschikking werd gedaan juist in de instelling waarvan het recht om zelfstandig te beslissen werd betwist.

Voor de lezer is de verklaring ook een oefening in historische precisie. Het is niet de Resolutie van Alba Iulia en evenmin het manifest „Aan de volkeren van de wereld”. Elke tekst had een ander publiek en een ander moment. De verklaring bepaalde de politieke positie van waaruit de volgende stappen werden genomen. Arad en Alba Iulia hebben het veranderd in een proces van organisatie en besluitvorming.

Lees ook

Bronnen

  • historia.ro
  • historia.ro
  • www.academiatm.ro
  • agerpres.ro